TÀI CHÍNH TƯƠNG LAI: KHÔNG CHỈ LÀ NGÂN HÀNG, CỔ PHIẾU VÀ TRÁI PHIẾU

Có một cách khá thú vị để nói với sinh viên về tài chính:

Tài chính, về bản chất, là cách chúng ta chuyển tiền, quyền sở hữu và rủi ro từ người này sang người khác, từ hiện tại sang tương lai.

Nếu hiểu được điều đó, sinh viên sẽ thấy ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm hay quỹ đầu tư chỉ là những cơ chế mà xã hội đã tạo ra để thực hiện việc chuyển giao ấy. Và khi công nghệ thay đổi, những cơ chế này hoàn toàn có thể thay đổi theo.

1. Từ “phải có trung gian” đến “kết nối trực tiếp”

Trong hệ thống tài chính truyền thống, một người có tiền gửi tiền vào ngân hàng. Ngân hàng sau đó cho một người khác vay.

Người có tiền → Ngân hàng → Người cần tiền.

Ngân hàng tồn tại ở giữa vì có rất nhiều việc mà hai người xa lạ không thể tự làm tốt: tìm thấy nhau, đánh giá tín dụng, xây dựng hợp đồng, thanh toán, giám sát và xử lý rủi ro.

Nhưng công nghệ đang làm giảm chi phí của rất nhiều công việc đó.

P2P lending đặt ra một câu hỏi rất thú vị:

Nếu một nền tảng có thể kết nối hàng nghìn người có tiền với hàng nghìn người cần vay, liệu mọi khoản vay có nhất thiết phải nằm trên bảng cân đối kế toán của một ngân hàng?

Crowdfunding cũng đặt ra câu hỏi tương tự.

Trước đây, một doanh nghiệp cần 10 tỷ đồng có thể phải tìm một vài nhà đầu tư lớn. Nhưng nếu 10.000 người mỗi người sẵn sàng bỏ 1 triệu đồng thì sao?

Internet không chỉ làm thông tin truyền nhanh hơn. Nó làm cho việc tập hợp những khoản vốn rất nhỏ trở nên khả thi.

Đó là một thay đổi rất lớn.

Tuy nhiên, điều này không nhất thiết có nghĩa “ngân hàng sẽ biến mất”. Trung gian tài chính có thể đổi hình thức: từ ngân hàng đứng giữa và giữ tài sản trên bảng cân đối sang nền tảng thực hiện xác minh, chấm điểm, kết nối, thanh toán và quản trị rủi ro.

Nói cách khác:

Tương lai có thể không phải là không có trung gian, mà là trung gian ngày càng mỏng hơn, tự động hơn và ít nhìn thấy hơn.

2. Từ tiền mặt đến tiền chỉ còn là thông tin

Một bước chuyển khác cũng rất đáng để sinh viên suy nghĩ.

Ngày trước, tiền có hình hài vật chất rất rõ: tiền xu, tiền giấy.

Ngày nay, phần lớn những gì chúng ta gọi là “tiền” trong cuộc sống hàng ngày thực chất là những con số được ghi nhận trong các hệ thống điện tử.

Bạn mua cà phê. Không tờ tiền nào di chuyển.

Bạn chuyển khoản cho bạn mình. Không có vật thể nào chạy từ điện thoại này sang điện thoại kia.

Thứ thay đổi chủ yếu là quyền đòi hỏi và các bản ghi tài chính.

Khi xã hội ngày càng ít sử dụng tiền mặt, câu hỏi thú vị không còn chỉ là:

“Tiền là gì?”

mà còn là:

“Ai có quyền ghi nhận, xác nhận và chuyển giao giá trị?”

Đó là lý do sinh viên tài chính tương lai cần hiểu không chỉ ngân hàng mà cả payment systems, fintech, digital money, blockchain, tokenization và các mô hình thanh toán mới.

3. Từ “một người sở hữu một tài sản” đến “rất nhiều người cùng sở hữu”

Đây có lẽ là một trong những ý tưởng quan trọng nhất.

Giả sử có một tòa nhà trị giá 500 tỷ đồng.

Theo cách truyền thống, rất ít người đủ khả năng sở hữu nó.

Nhưng tại sao quyền sở hữu tòa nhà nhất thiết phải thuộc về một người?

Có thể chia quyền lợi kinh tế của nó thành hàng nghìn hoặc hàng triệu phần.

Một người có thể sở hữu 0,01%.

Người khác sở hữu 0,002%.

Đó chính là sức mạnh của fractional ownership – sở hữu phân đoạn.

Ý tưởng này thực ra không hoàn toàn mới.

Cổ phiếu đã làm điều đó với doanh nghiệp từ hàng trăm năm nay.

Một sinh viên không đủ tiền mua Vinamilk, FPT hay một ngân hàng, nhưng có thể mua một lượng nhỏ cổ phiếu và trở thành người sở hữu một phần rất nhỏ của doanh nghiệp.

Đây là một trong những phát minh tài chính quan trọng nhất:

Chia một tài sản rất lớn thành những quyền sở hữu nhỏ mà nhiều người có thể nắm giữ.

Công nghệ có thể đẩy nguyên lý đó xa hơn nữa.

Bất động sản, dự án năng lượng, tác phẩm nghệ thuật, quyền đối với một số dòng tiền hay nhiều loại tài sản khác về mặt kỹ thuật đều có thể được cấu trúc thành các phần quyền lợi nhỏ hơn, dù việc triển khai phụ thuộc vào pháp luật và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư.

4. Chứng khoán hóa: biến những dòng tiền khó giao dịch thành tài sản tài chính

Đi xa thêm một bước nữa.

Một ngân hàng có 10.000 khoản vay thế chấp.

Mỗi khoản vay riêng lẻ khá khó bán.

Nhưng nếu gom chúng lại thành một pool, sau đó phát hành chứng khoán dựa trên dòng tiền của pool đó thì sao?

Đó là logic cơ bản của securitization – chứng khoán hóa.

Tư duy đằng sau nó rất mạnh:

Một dòng tiền trong tương lai có thể được đóng gói thành một tài sản tài chính ở hiện tại.

Và khi đã trở thành tài sản tài chính, nó có thể được định giá, phân chia, mua bán và chuyển giao rủi ro.

Vì vậy, hãy hỏi sinh viên:

“Có những dòng tiền nào trong nền kinh tế hiện nay vẫn chưa được biến thành tài sản có thể giao dịch?”

Đây có thể là một câu hỏi thú vị hơn nhiều so với chỉ hỏi định nghĩa chứng khoán hóa.

5. Crowdfunding thực chất cũng là dân chủ hóa khả năng tiếp cận vốn

Crowdfunding không chỉ thú vị vì “gọi tiền trên mạng”.

Điểm sâu hơn là nó thay đổi ai được quyền tiếp cận thị trường vốn.

Trong hệ thống truyền thống, một doanh nghiệp nhỏ thường có ít lựa chọn:

Vốn của chủ → gia đình/bạn bè → ngân hàng → một vài nhà đầu tư.

Crowdfunding mở thêm một con đường:

Doanh nghiệp → rất nhiều người trong xã hội.

Và nó cũng hoạt động theo chiều ngược lại.

Trước đây, một cá nhân bình thường rất khó tham gia đầu tư vào một startup.

Nếu các mô hình equity crowdfunding được pháp luật cho phép và quản lý phù hợp, khoản vốn rất nhỏ cũng có thể tham gia vào một doanh nghiệp chưa niêm yết.

Như vậy, công nghệ có khả năng dân chủ hóa cả hai phía của thị trường vốn:

Doanh nghiệp nhỏ tiếp cận được nhiều nhà đầu tư hơn.

Nhà đầu tư nhỏ tiếp cận được nhiều loại tài sản hơn.

Tất nhiên, đi kèm với đó là vấn đề thông tin bất cân xứng, gian lận, thanh khoản và bảo vệ nhà đầu tư. Chính những vấn đề này lại tạo ra nhu cầu cho những nghề tài chính mới.

6. Công việc tài chính tương lai không nhất thiết đồng nghĩa với “đi làm ngân hàng”

Đây có lẽ là điều đáng nói nhất với sinh viên.

Ngày trước học tài chính – ngân hàng, con đường nghề nghiệp khá dễ hình dung:

Tốt nghiệp → xin vào ngân hàng, công ty chứng khoán, bảo hiểm, quỹ.

Nhưng nếu tài chính ngày càng được số hóa và phân tán, sinh viên không nhất thiết chỉ là người lao động cho một định chế tài chính.

Các em có thể trở thành người xây dựng sản phẩm tài chính.

Có thể lập fintech.

Có thể xây nền tảng kết nối vốn.

Có thể tư vấn huy động vốn cho doanh nghiệp nhỏ.

Có thể quản lý tài sản độc lập.

Có thể xây mô hình định giá, scoring hay risk analytics.

Có thể kết hợp finance + programming + data để cung cấp dịch vụ mà trước đây chỉ những tổ chức lớn mới làm được.

Công nghệ làm giảm quy mô vốn và cơ sở hạ tầng tối thiểu cần thiết để một cá nhân tham gia vào ngành tài chính.

Vì vậy, câu hỏi dành cho sinh viên không nên chỉ là:

“Sau này em muốn làm ngân hàng nào?”

Mà nên là:

“Trong hệ thống tài chính, em muốn giải quyết vấn đề gì?”

7. Một xu hướng lớn hơn: tài sản ngày càng có thể chia nhỏ, giao dịch và kết nối

Nhìn crowdfunding, P2P lending, securitization, fractional ownership, fintech hay tokenization riêng lẻ thì chúng có vẻ là những chủ đề khác nhau.

Nhưng phía sau chúng có một logic chung.

Thứ nhất: Fractionalization

Một tài sản lớn có thể được chia thành nhiều quyền lợi nhỏ.

Thứ hai: Democratization

Những người trước đây không đủ vốn hoặc không đủ quan hệ để tham gia thị trường có thể có thêm cơ hội tiếp cận.

Thứ ba: Disintermediation

Một số tầng trung gian truyền thống có thể được rút ngắn.

Thứ tư: Digitization

Tiền, tài sản, hợp đồng và quyền sở hữu ngày càng được biểu diễn và xử lý bằng dữ liệu.

Thứ năm: Marketization

Những thứ trước đây khó mua bán có thể dần được cấu trúc thành các quyền tài chính có khả năng giao dịch.

Đây mới là bức tranh lớn.

8. Nhưng tài chính không bao giờ xóa được rủi ro

Đây là điểm cần nhấn mạnh để sinh viên không hiểu công nghệ theo hướng quá lạc quan.

Công nghệ có thể loại bỏ một số trung gian.

Nhưng nó không loại bỏ các chức năng mà trung gian đang thực hiện.

Nếu không có ngân hàng thẩm định người vay thì ai thẩm định?

Nếu mọi người cùng đầu tư startu